( * ( إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ ) * ) . ولى آنها بر اثر عدم ايمان و عدم آگاهى از الطاف پروردگار و امدادهاى غيبى او از اين حقيقت آگاهى ندارند كه « هر كس بر خدا توكل كند و پس از بسيج تمام نيروهايش خود را به او بسپارد خداوند او را يارى خواهد كرد ، چه اينكه خداوند قادرى است كه هيچ كس در مقابل او ياراى مقاومت ندارد ، و حكيمى است كه ممكن نيست دوستان و مجاهدان راهش را تنها بگذارد » ( * ( وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَإِنَّ اللَّه عَزِيزٌ حَكِيمٌ ) * ) . در اينكه منظور از « منافقان » * ( وَ « الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ) * » چه كسانى بوده‌اند مفسران گفتگوى بسيارى كرده‌اند ، ولى بعيد نيست كه هر دو عبارت اشاره به گروه منافقان مدينه باشد ، زيرا قرآن مجيد در باره منافقان كه شرح حال آنها در آغاز سوره بقره آمده است مىگويد « فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّه مَرَضاً » . « در دلهاى آنان بيمارى است و خدا نيز بر بيمارى آنها مىافزايد » . ( بقره آيه 10 ) . و اين گروه يا منافقانى هستند كه در مدينه به صفوف مسلمانان پيوسته بودند و اظهار اسلام و ايمان مىكردند اما در باطن با آنها نبودند ، و يا آنها كه در مكه ظاهرا ايمان آورده‌اند ، ولى از هجرت به مدينه سرباز زدند و در ميدان بدر به صفوف مشركان پيوسته ، و به هنگامى كه كمى نفرات مسلمانان را در برابر لشكر كفر ديدند در تعجب فرو رفتند و گفتند اين جمعيت مسلمانان فريب دين و آئين خود را خوردند و به اين ميدان گام گذاردند و در هر حال خداوند از نيت باطنى آنها خبر مىدهد و اشتباه آنان و همفكرانشان را روشن مىسازد ، آيه بعد صحنه مرگ كفار و پايان زندگى شومشان را مجسم مىكند ، نخست روى سخن را به پيامبر كرده مىگويد : « اگر وضع عبرتانگيز كفار را به هنگامى كه فرشتگان مرگ به صورت و پشت آنها مىزدند و به آنها مىگفتند